Przegrać ale nie ulec - Muroi Shinji: Niepokonany

Chyba wszyscy znamy słowa Józefa Piłsudskiego: „Być zwyciężonym, a nie ulec – to zwycięstwo.” Wielokrotnie zmuszano nas do ich analizy. Dokładnie 11 listopada, gdy w Polsce świętujemy rocznicę dnia, w którym tytaniczna praca wielu pokoleń przyniosła w końcu niepodległość, siedząc w dalekiej Japonii oglądałem dramat, który pokazywał inną interpretację tych słów.

„Muroi Shinji: Niepokonany” (室井慎次: 敗れざる者 – Muroi Shinji: Yaburezaru mono) to japoński refleksyjny dramat kryminalny, który wychodzi daleko poza schemat policyjnej opowieści.

室井慎次 (Muroi Shinji) to postać drugoplanowa z popularnego w latach 90. serialu detektywistycznego Odoru Daisousasen – starszy partner młodego idealisty, Aoshimy Shunsaku (青島俊作). Serial miał wszystko, co trzeba: humor, wartką akcję, efektowne sceny pościgów. Pod maską komedii pokazywał jednak zderzenie młodzieńczego idealizmu z biurokratyczną inercją japońskiej policji.

Z czasem to właśnie Muroi, nie Aoshima, stał się bohaterem filmów kinowych – ostatni z nich ukazał się w 2012 roku.
W tej roli ponownie wystąpił Yanagiba Toshirō (柳葉敏郎) – znany fanom animacji także jako głos Toshio w arcydziele Takahaty Isao Omohide poro poro (Powrót do marzeń).

Na stołku reżyserskim ponownie zasiadł Motohiro Katsuyuki, reżyser wszechstronny, mający w dorobku zarówno filmy aktorskie, jak i animowane.
Najbardziej rozpoznawalne jego dzieło to seria Psycho-Pass – dystopijna wizja społeczeństwa kontrolowanego przez biomechatroniczny system Sybilla, który klasyfikuje ludzi według poziomu zagrożenia.
Motohiro wyreżyserował także Ajin: Demi-Human oraz animowaną adaptację klasyki literatury japońskiej Ningen Shikkaku (Człowiek, który przestał być człowiekiem).
Widać, że motyw ludzkiej natury, odpowiedzialności i wyborów moralnych konsekwentnie powraca w jego twórczości.

Muroi Shinji, po latach bezowocnej walki z biurokracją, odchodzi na wcześniejszą emeryturę. Wraca do rodzinnej Akity i w zbudowanym przez siebie domu tworzy schronienie dla dzieci, które najbardziej dotknęło życie – zarówno ofiar, jak i sprawców zbrodni.
Budowany z trudem spokój jednak nie trwa długo: do schroniska trafia córka psychopatki z serialu, a w pobliskim polu znalezione zostają zakopane zwłoki. Wokół rodzi się chaos.

Motohiro nie boi się ciszy. Używa długich ujęć bez cięć, często z nieruchomą kamerą, budując filmowe ma (間) – przestrzeń pomiędzy wydarzeniami. Stosuje też to, co japońscy krytycy określają jako 沈黙の説得 (chinmoku no settoku), czyli „przekonywanie milczeniem”. Muroi mówi powoli, z rozmysłem, robiąc długie pauzy, by każde słowo mogło wybrzmieć w umyśle rozmówcy. To człowiek, który robi swoje. – bez gestów, bez potrzeby uznania.
Stary detektyw raz po raz dostaje od życia po głowie: od losu, sąsiadów wyznających święty spokój, dawnych kolegów i przestępców. Ale trwa.

Muroi nie jest herosem w hollywoodzkim stylu. Nie triumfuje nad światem – po prostu nie pozwala światu odebrać mu sensu istnienia. Choć sam mówi o sobie, że jest przegrywem

Obietnicy nie dotrzymałem. Nie spełniłem niczego. Nie zrobiłem kariery. Niczego nie zmieniłem.”

– to jego obecność zmienia ludzi, którzy mają z nim kontakt. Budzi skrajne reakcje: szacunek albo złość, bo świat nie znosi ludzi niezłomnych.

Na uwagę zasługują też drobne ale symboliczne szczegóły. Siedemnastoletni Takahito, zanim spotka się z mordercą matki, czyta książkę First Lensman – klasyczną amerykańską space operę E. E. Smitha z 1950 roku. To historia o człowieku, który sam musi zdecydować, czym jest sprawiedliwość – dokładnie tak jak Takahito w tej scenie.

Jeśli są w Polsce fani oryginalnego serialu, z pewnością docenią obecne w filmie jego fragmenty, pokazane w chwilach, gdy Muroi wspomina swoje życie przy szklance sake.

„Muroi Shinji: Niepokonany” to film intrygujący film, osadzony głęboko w japońskiej kulturze i codzienności, spokojny, w którym napięcie buduje się przez intensywność emocji postaci, a nie widowiskowej akcji. Pokazuje, że można przegrać ze światem – i wciąż pozostać człowiekiem.

Różne referencje i odniesienia

1. Odoru Daisousasen (踊る大捜査線)
Serial telewizyjny, Fuji TV, 1997.
Reż. Kōji Yoshikawa, scen. Ryoichi Kimizuka.
Popularna seria policyjna przedstawiająca zderzenie idealizmu młodego detektywa Aoshimy Shunsaku z biurokratycznym systemem japońskiej policji.

3. Katsuyuki Motohiro (本広克行)
Reżyser filmowy i animacji, ur. 1965.
W dorobku m.in.:

• Odoru Daisousasen: The Movie (1998),
• Psycho-Pass (2012–2019),
• Ajin: Demi-Human (2017),
• Ningen Shikkaku (人間失格, 2019) — animowana adaptacja powieści Osamu Dazaia.

4. Psycho-Pass (サイコパス)
Seria anime, Production I.G, 2012–2019.
Reż. Katsuyuki Motohiro i Naoyoshi Shiotani.
Dystopijny thriller psychologiczny o społeczeństwie kontrolowanym przez system Sybilla, który ocenia ryzyko popełnienia przestępstwa.

5. Ningen Shikkaku (人間失格 / No Longer Human)
Powieść Osamu Dazaia (1948); animowany film Motohiro Katsuyukiego (2019).
Klasyka literatury japońskiej, opowieść o alienacji i niemożności bycia „prawdziwym człowiekiem”.

6. Ajin: Demi-Human (亜人)
Seria manga autorstwa Gamon Sakurai, serializowana w piśmie Good! Afternoon w latach 2012-2021. Seria animowana 2017 wyreżyserowana przez Hiroaki Ando. Filmowa aktorska adaptacja (2017), reż. Katsuyuki Motohiro.
Historia młodego chłopaka, który odkrywa, że jest nieśmiertelnym „Ajin” – bytem ściganym przez rząd i innych Ajin.

7. E. E. Smith – First Lensman (1950)
Prequel klasycznej space opery Lensman Series (1934–1954). Historia Virgil Sammsa, który zostaje pierwszym człowiekiem obdarzonym mocą kosmicznej „soczewki”. https://en.wikipedia.org/wiki/First_Lensman

8. Isao Takahata (高畑 勲) – Omohide poro poro (おもひでぽろぽろ / Only Yesterday)
Film animowany studia Ghibli, 1991.
W roli Toshio (głos) wystąpił Toshirō Yanagiba. Film o kobiecie, która wraca wspomnieniami do dzieciństwa i konfrontuje je z dorosłym życiem. Niesamowity hiperrealizm stworzony przez Takahata Isao.

9. Józef Piłsudski – cytat „Być zwyciężonym, a nie ulec – to zwycięstwo.”
Jakby ktoś nie wiedział 😀 Wypowiedź Marszałka Piłsudskiego, często przywoływana jako symbol niezłomności mimo klęski; po raz pierwszy odnotowana w latach 30. XX wieku w zbiorach jego pism i mów.