"Piękno" i "brzydota" w języku japońskim (a także "kawaii")

Piękno

Dwa najczęściej używane słowa to　美しい (utsukushii) i 綺麗 (kirei).

美しい (utsukushii) — piękny

Podstawą jest kanji 美, używane w słowach takich jak 美術 (bijutsu – sztuka), 美貌 (bibō – piękne rysy), 美徳 (bitoku – cnota), 美学 (bigaku – estetyka),
美女 (bijo – piękna kobieta), 美少年 (bishōnen – piękny chłopiec), 美少女 (bishōjo – piękna dziewczyna, często w kontekście młodej i uroczej bohaterki anime lub mangi).
Mamy też 美肌 (bihada – piękna skóra), 美脚 (bikyaku – zgrabne nogi), i tak dalej, i tak dalej.

Kanji 美 ma interesującą strukturę:

• Górna część: 羊 (hitsuji) — owca, symbol czystości i łagodności.
• Dolna część: 大 (dai) — wielki, majestatyczny.

W tradycyjnym piśmie (甲骨文1), znak ten przedstawiał wielką, pięknie przystrojoną owcę – zwierzę cenne w rytuałach. Owca była uosobieniem dobra, łagodności i ofiary. W ten sposób piękno w kanji 美 to coś „wielkiego i szlachetnego” — być może nawet uświęconego przez kulturę i ceremonię.

Można powiedzieć, że „piękno” w tym ujęciu to harmonia powagi i łagodności, godna złożenia w ofierze bogom.

綺麗 (kirei) — czysty, piękny, schludny

To bardzo ciekawe słowo, bo 綺麗 składa się z dwóch znaków, które same w sobie są rzadkie i wykwintne:

綺 – rzadko spotykany znak oznaczający „brokat”, „wzorzysty jedwab”

Zbudowany z poniższych składowych:

• 糸 (ito) – nić
• 奇 (ki) – dziwny, niezwykły

To piękno w materiale, estetyczna niezwykłość, elegancja i luksus.

麗 (rei) – oznacza „olśniewający”, „wspaniały”, „gracja”

麗 (rei) zbudowane jest z:

• 鹿 (shika) – jeleń (dwukrotnie) – symbol wdzięku i lekkości.

Połączenie 綺麗 sugeruje coś pięknego, wytwornego, przyciągającego spojrzenie z powodu harmonii, wzoru i czystości, być może niezwykłości (jeleń w brokacie? to musi być widok). W odróżnieniu od bardziej duchowego 美しい, tutaj mamy wizualną schludność, jasność, czystość i estetykę zewnętrzną, często odnoszącą się do stroju, otoczenia, także do czystości fizycznej.

Brzydota

醜い (minikui) — brzydki

Najczęściej zapisywane kanji to 醜:

• 酉 (sake) — naczynie na alkohol.
• 鬼 (oni) — demon.

To skojarzenie jest niemal dosłowne: „brzydota” to stan, w którym demon upija się sake, zatracając wszelką kontrolę i harmonię. To nie tylko fizyczna brzydota, ale wynaturzenie, które wywołuje wstręt, coś zepsutego w sensie duchowym i moralnym.

Alternatywnie, słowo minikui może być zapisane jako 見にくい — „trudne do oglądania”, „coś, na co aż nie chce się patrzeć”. To bezpośrednie ujęcie pokazuje estetyczną reakcję percepcyjną — brzydota jako coś, co rani wzrok i zakłóca spójność doświadczenia. Minikui może oznaczać po prostu coś technicznie trudnego do zobaczenia: np. trudna do przeczytania czcionka. Ale czy czcionka, którą ledwo widać, możemy uznać za piękną? Oczywiście nie. Tak więc to techniczne wyrażenie też określa jakiś poważny brak w ładzie i harmonii.

Zarówno wariant z 醜い jak i 見難い podkreślają negatywne odczucie w kontakcie wizualnym, ale każdy z innego punktu widzenia: pierwszy z poziomu moralnego / emocjonalnego, drugi z poziomu czysto percepcyjnego.

Ale Japonia to KAWAII, prawda?

Przyjrzyjmy się zatem jeszcze jednemu charakterystycznemu słowu, KAWAII.

【可愛い】kawaii

To współczesne słowo zapisuje się jako 可愛い, czyli dosłownie:

• 可 – „możliwe”, „dozwolone”
• 愛 – „miłość”

W uproszczeniu, 可愛い oznacza „coś, co da się pokochać”, „godny miłości”, „możliwe do pokochania”.

Ale ten zapis nie jest pierwotny! To tzw. ateji (当て字), czyli kanji dobrane dla wymowy lub sensu wtórnego, a nie oryginalnego znaczenia. W tym przypadku kanji sugerują znaczenie "możliwy do pokochania", co odpowiada dzisiejszemu rozumieniu słowa kawaii jako „słodki”, „uroczy”, „kochany”. By zrozumieć skąd to słowo wzięło, musimy zająć się innym współcześnie używanym słowem.

【かわいそう】kawaisō

To słowo oznacza współczucie, żal, litość, czyli coś wręcz odwrotnego od dzisiejszego „kawaii”.

I tu właśnie dochodzimy do źródłosłowu:

Oryginalne słowo to かわゆし (kawayushi) → znaczeniowo: krępujący, żenujący, budzący litość, troskę, biedny.

Z niego powstały dwie odgałęzienia:

- かわいそう — kawaisō — forma rozwinięta: dosłownie „wydający się godny współczucia”

- かわいい — kawaii, którego znaczenie z czasem się przesunęło od „budzący litość” do „budzący czułość” → aż po „uroczy, słodki”.

Dlatego mamy dziś paradoks:

• kawaii 可愛い = coś urocze, warte sympatii
• kawaisō 可哀想 / 可哀そう = coś godne współczucia

Zauważmy, że w zapisie kawaisō kanji też są wtórne:

• 可 – możliwy
• 哀 – smutek, żal
• 想 – myśl, uczucie

Czyli: „taki, o którym myśli się ze smutkiem” – znowu, wtórny zapis znaczeniowy.

Rozważania, dlaczego AI może oznaczać zarówno 愛(“miłość”) jak i 哀 (“smutek”), pozostawmy na inną okazję.